Tetraewangelia cyrylicka, 1614 r. - Iwanowicz, Sidor z Janowa kopista 17 w. (1614)
k. 2r–3r Wykaz czytań ewangelicznych całego roku: СКА́ЗАНЇЕ ПРѢЕМЛЮЩЕЕ ВЪСЕГО ЛѢТА число еѵⷢлⸯское̏. і еѵⷢлистоⷨ прїатїе ѿ кѫ начинаѫⷮ и до геⷣ стаѫтъ  SKAZANIE PRĚEMLJUŠTEE VЪSEGO LĚTA čislo eẏ(g)lⸯskoe. i eẏ(g)listo(m) priatie o(t) ku načinau(t) i do g(d)e stautъ  (czerwonym atramentem) Inc.: Вѣ́домо́ да еⷵ. ꙗко́ чьтеⷮсѧ рѧⷣ. Ѿ іѡана стго еѵⷢлїа… Vědomo da e(st). jako čьte(t)sja rja(d). O(t) Ioana stg҃o Eẏ(g)lia…
k. 3r–11r Objaśnienia i tablice dotyczące podziału czytań ewangelicznych całego roku: na każdy dzień w porządku tygodni, zaczynając od niedzieli Paschy. Ска́ꙁанїе́ еже (tylko е czarnym atramentem) на въсⷦѣ днь длъ́жно еⷭ глтиⷭ. еѵⷢле неⷣлѧⷨ. въсе̏го лѣта. Въ стоѵѧ и веⷧкѫѧ неⷣлѧ пасхы̏. еѵⷢе на лиⷮрⸯгⸯ іѡ҃ гⷧ а҃. веⷱрⸯ іѡ҃ гⷧ ѯе҃. пⸯнеⷣ. в҃  Skazanie eže (tylko e czarnym atramentem) na vъs(k)ě dn҃ь dlъžno e(s) gl҃ti(s). Eẏ(g)le ne(d)lja(m). vъsego lěta. Vъ st҃oẏja i ve(l)kuja ne(d)lja Pashy. Eẏ(g)e na li(t)rⸯgⸯ Io҃ g(l) a҃. ve(č)rⸯ io҃ g(l) ks҃e. pⸯne(d). v҃ (czerwonym atramentem) Miejscami inną ręką dodatkowe objaśnienia skoropisem.
k. 11r–12v ЕЖЕ Ѿ МАѲЕА̀ СТГО ЕѴⷢЛЇА̀ ГЛАВЫ EŽE O(T) MAḞEA ST҃GO EẎ(G)LIA GL҃AVY (czerwonym atramentem) Zawartość Ewangelii Mateusza według rozdziałów. Numery każdego rozdziału na bocznych marginesach, głównie czerwonym atramentem, tylko pierwsza litera w tytułach rozdziałów czerwonym atramentem.
k. 12v–15v Przedmowа Teofilakta arcybiskupa bułgarskiego do Ewangelii Mateusza: ѲЕѠФИЛАКТА АРИЕППⷭА БЛЪГАРЬСКАГО ПРѢДИСЛОВЇЕ Ѿ МАⷮѲЕА ЕѴⷢЕ ḞEOFILAKTA ARIEP(s)PA BLЪGARЬSKAGO PRĚDISLOVIE O(T) MA(T)ḞEA EẎ(G)E (czerwonym atramentem) Inc.: Иже оубо прѣжеⷣ ꙁакона они бжⷭтвенїи моѵжие̏. не писаⷩми́ книгами́ просвѣщаахѫ сѧ. нѫ чиⷵ имоѵщи съмы̀сль. дха сі̋анїеⷨ про́свѣщаахоѵⷭ… Iže u(bo) prěž(d)e zakona oni bž(s)tvenii moẏžie. ne pisa(n)mi knigami prosvěštaahu sja. nu či(st) imoẏšti sъmyslь. Dha҃ sianie(m) prosvěštaahoẏ(s)… (Inicjał „I” plecionką, kontur czarny, brązowe i żółte wypełnienie).
k. 15v Koniec: …книга родьства Іѵ҃ Хва. сна двыдова. …kniga rodьstva Iẏ҃ Hv҃a. Sn҃a Dv҃y(do)va. Tekst kończy finalik.
k. 16r–84r Tekst Ewangelii, Mateusza, poprzedzony zastawką w formie plecionki : ЕЖЕ Ѿ МАѲЕА СТО҃ГО ЕѴⷢЛЇА / неⷣ прⷣѣ роⷤствоⷨ хвыⷨ стыⷯ ѻць наⷧ гⷧ а҃ EŽE O(T) MAḞEA STO҃GO EẎ(G)LIA / ne(d) pr(d)ě ro(ž)stvo(m) Hv҃y(m) st҃y(h) ocь na (l) g(l) a҃ (czerwonym atramentem) Inc.: Книга рѡⷣства Іѵ҃ Хва. сна Двдва сна авраамлѣ Kniga ro(d)stva Iẏ҃ Hv҃a. Sn҃a Dv҃dva Sn҃a Avraamlě (inicjał „K” plecionką, czarny kontur, niebieska, zielona, żółta, brązowa farba, akcenty czerwonym atramentem)
k. 84v Oryginalnie pusta, wypełniona zapisem. Tu także Modlitwa kopisty Sidora Iwanowicza.
k. 85r ЕЖЕ Ѿ МАРКА С҃ТА҃ГО ЕѴⷢЛЇА Гⷧ[АВЫ] EŽE O(T) MARKA S҃TAGO EẎ(G)LIA G(L)[AVY], poprzedzony zastawką tytuł napisany czerwonym atramentem na żółtym intensywnym tle
k. 85r–86r Wykaz rozdziałów. Numery rozdziałów na bocznych marginesach, głównie czarnym atramentem. Tylko pierwsze litery tytułów rozdziałów czerwonym atramentem. k. 86v–88r Wstęp do Ewangelii Маrka: ПРѢ́ДИСЛОВИЕ̏ ЕЖЕ Ѿ МАРКА СТГО ЕѴⷢЛЇА Гⷧ[АВЫ]; ЕѴⷢЛЇА PRĚDISLOVIE EŽE O(T) MARKA S҃TGO EẎ(G)LIA G(L)[AVY] (czerwonym atramentem); Eẏ(g)lia (słowo nad tekstem, czerwony atrament) Inc.: Еже ѿ марка стое еѵⷢлїе… Eže o(t) Marka sto҃e Eẏ(g)lie… (średnioduży inicjał „Е”, czarny kontur, pole litery wypełnione czerwonym atramentem). Finalik dorysowany później, inną ręką.
k. 89r–137v Tekst Ewangelii Marka, poprzedzony zastawką w formie plecionki: ЕЖЕ Ѿ МАРКА СТГО ЕѴⷢЛЇА Гⷧ[АВЫ] / неⷣ прⷣѣ просвѣщенїе ⷨ наⷧ глⷡа а҃ EŽE O(T) MARKA S҃TGO EẎ(G)LIA G(l)[AVY] (czerwonym atramentem na żółtym intensywnym tle) / ne(d) pr(d)ě prosvěštenie(m) na(l) gl(v)a a҃ (czerwonym atramentem) Inc.: Зачало еѵⷢлїа іѵ хва сна біа / ꙗко же еⷵ писанⸯно въ́ пррⷪцѣⷯ… Začalo Eẏ(g)lia Iẏ҃ Hv҃a Sn҃a Bi҃a / jako že e(st) pisanⸯno vъ pr(o)rcě(h)… (duży inicjał „Z” plecionką, czarny kontur, niebieskie, zielone, żółte, brązowe wypełnienie, akcenty czerwonym atramentem).
k. 137v Nad tekstem czerwony napis: Маркови гⷧ конеⷰ / Markovi g(l) kone(c) (koniec tekstu na samym brzegu karty z małym finalikiem plecionką)
k. 138r ЕЖЕ Ѿ ЛКЫ̏ СТОГО ЕѴⷢЛЇА Гⷧ[АВЫ] а҃ EŽE O(T) LUKY ST҃OGO EẎ(G)LIA G(L)[AVY] a҃, poprzedzony zastawką, tytuł czerwonym atramentem.
k. 138r–140r Wykaz rozdziałów Ewangelii Łukasza. Numery rozdziałów na bocznych marginesach, głównie czarnym atramentem, tylko pierwsze litery tytułów rozdziałów czerwonym atramentem.
k. 140–140v Wstęp do Ewangelii Łukasza: ПРѢⷣСЛОВІЕ̏ Еⷤ Ѿ ЛКЫ̏ PRĚ(D)SLOVIE E(Ž) O(T) LUKY (czerwonym atramentem) Inc.: Л о́ука бжⷭтвⸯнⷩы̏ [стго еѵⷢлїа] аⷩти́- /ѻхы̏аныⷩⷩ бѣ родоⷨ… Luka bž(s)tvⸯn(n)y [st҃go Eẏ(g)lia – najpewniej odnosi się do tytułu wstępu] a(n)ti- /ohyany(n) bě rodo(m)… (nieduży inicjał „Ł”, czerwonym atramentem, bez ozdobników). Finalik dorysowany później, inną ręką.
k. 141r–216r Tekst Ewangelii Łukasza, poprzedzony zastawką w formie plecionki: ЕЖЕ Ѿ ЛКЫ̏ СТОГО ЕѴⷢЛЇА Гⷧ а҃ / на роⷤдество́ чтⷭнаⷢ пртⷣечи. іѡ҃. на лѵⷮ. EŽE O(T) LUKY ST҃OGO EẎ(G)LIA G(L) a҃ (czerwonym atramentem, na żółtym intensywnym tle) / na ro(ž)destvo čt(s)na(g) prd(t)eči. Io҃. na lẏ(t) (czerwone). Inc.: Понеⷤ оубо мноѕи начашѫ / чини̏ти повѣсти ѡ иꙁвѣ/стоваⷩныⷯ въ наⷭ вещеⷯ… Pone(ž) ubo mnodzi načašu / činiti pověsti o izvě/stova(n)ny(h) vъ na(s) vešte(h)… (duży inicjał „P” plecionką, czarny kontur, wypełnienie niebieskie, żółte, brązowe, akcenty czerwonym atramentem).
k. 216v ЕЖЕ Ѿ ІꙌАНⷩА СТОГО ЕѴⷢЛЇА ГЛⷡА EŽE O(T) IOAN(N)A ST҃OGO EẎ(G)LIA GL(V)A (czerwonym atramentem) Wykaz rozdziałów Ewangelii Jana. Numery rozdziałów na lewym marginesie, głównie czarnym atramentem, tylko pierwsze litery tytułów rozdziałów czerwonym atramentem.
k. 217r–219r Wstęp do Ewangelii Jana: ПРѢДОСЛОВЇЕ Еⷤ Ѿ ІꙌАНА СТГО ЕѴⷢЛЇА̀ PRĚDOSLOVIE E(Ž) O(T) IOANA ST҃GO EẎ(G)LIA (czerwonym atramentem) Inc.: Ꙗже дха сила въ немощи съвръша- / еⷮсѧ. ꙗкоⷤ и пи́сано еⷵ… Jaže Dha҃ sila vъ nemošti sъvrъša- / e(t)sja. jako(ž) i pisano e(st)… (nieduży inicjał „Ja” czerwonym atramentem, bez zdobień). Na k. 219r koniec wstępu oznaczony czterema finalikami czarnym i czerwonym atramentem.
k. 220r–276v Tekst Ewangelii Jana, poprzedzony zastawką w formie plecionki: Ѿ ІꙌАНА СТОГО ЕѴⷢЛЇѦ̀ .Г.ⷧ а҃ O(T) IOANA ST҃OGO EẎ(G)LIJA .G.(l) a҃ (czerwonym atramentem) Inc.: Въ наⷱлѣ бѣ слово. и слово бѣ къ б҃. и бъ бѣ слово… Vъ na(č)lě bě Slovo. i Slovo bě kъ Bu҃. I B҃ъ bě slovo… (inicjał „V” plecionką, czarny kontur, wypełnienie: niebieska farba i czerwony atrament). Na k. 276v tekst kończy gwiezdno-kwiatowy ornament, kontur czarny, wypełnienie niebieską i czerwoną farbą.
k. 277r–284v Zbiorczy wykaz perykop ewangelicznych dwunastu miesięcy, wybranych świętych i świąt Pańskich z krótkim kalendarzem – liczbą dni w miesiącu, liczbą godzin w ciągu dnia i nocy od p1 oczątku Nowego Roku, tj. od września do sierpnia: СЪБОРНИⷦ ВІ [ТИМЬ] МⷭЦЕⷨ СКАЗОУѦ ГЛАВЫ̏ коемоужоⷣ еѵⷢлїѫ избранныⷨ стыⷨ / и пра́ꙁнⷣикоⷨ влⷣчниⷨ. мⷭць сеⷫтеврїа̀ / имаⷮ днїй л.҃ днь имаⷮ чаⷭ ві, а ноⷳ ві. /начтоⷦ новомѹ лѣтѹ. SЪBORNI(k) V҃I[TIMЬ] M(S)CE(M) SKAZUJA GLAVY koemuž(d)o Eẏ(g)liu izbranny(m) st҃y(m) / i (czerwonym atramentem, mocno starty w wyniku użytkowania, trudno się czyta) praz(d)niko(m) vl(d)čni(m). m(s)cь se(p)tevria / ima(t) dn҃ij l҃. dn҃ь ima(t) ča(s) v҃i, a no(št) v҃i. /načto(k) novomu lětu. Kalendarz uwzględnia dni pamięci św. Sawy Serbskiego (14 stycznia, k. 281r) i św. Symeona Serbskiego (13 luty, k. 282r).
k. 285r wykaz cyklu czytań bez tytułu na okres poprzedzający Wielki Post: niedziela: „Celnika i faryzeusza”; 17 sobota roku; niedziela: „O synu marnotrawnym”; sobota mięsopustna; niedziela mięsopustna; poniedziałek seropustny; wtorek seropustny; czwartek seropustny; sobota seropustna; niedziela seropustna. Na końcu informacja, że środy i piątki pozostają bez perykop Ewangelii.
k. 285r–286v wykaz perykop na soboty i niedziele Wielkiego Postu: скаꙁанїе сѫботаⷨ і неⷣлѧⷨ стго поста Skazanie subota(m) i ne(d)lja(m) st҃go posta
k. 286v–287v ostatni wers: еѵⷢ раⷥдѣлнаѧ на всѣⷦ потрѣбоу / Eẏ(g) ra(z)dělnaja na vsě(k) potrěbu. Wykaz perykop ewangelicznych na różne potrzeby: święcenie olejów mężczyznom; święcenie olejów kobietom; aniołom; apostołom; męczennikom; męczennicom; hierarchom; mnichom; świętym męczennikom; mnichom2; na schimę; nad mnichem; nad mniszką; nad cierpiącym duchowo; nad chorymi; na poświęcenie cerkwi; na trzęsienie ziemi; na suszę; za zwycięstwo carów; na najazd obcych narodów; na pożar; na każdą prośbę; na spowiedź; na spowiedź kobiet; z powodu strachu; za umierających; na każdą prośbę.
k. 287v ostatni wers – 289r wykaz czytań Ewangelii na jutrznię.
Pole tekstowe: 14 х 13; 22 х 14 (dość nierównomierne). Pozostawiono szerokie marginesy, dolny margines jest niemal dwa razy większy od górnego. Ostatnie dwie karty: k. 289rv; k. 290rv oraz forzac wypełnione są zapisami. Język ewangeliarza: cerkiewnosłowiański (redakcja ruska, leksyka odpowiada tyrnowskiej tradycji tekstologicznej (tyrnowska redakcja tekstologiczna związana jest z bułgarską stolicą Tyrnowem w okresie sprawowania funkcji patriarchy przez Eutymiusza – lata 70-e XIV wieku); język zapisów: ruski (rutheński) i polski. Kodeks wyróżnia staranne wykonanie i elegancja formy, musiał go przepisywać doświadczony kopista. Bytował na południowych krańcach I Rzeczypospolitej, w województwie podolskim, o czym świadczą zapisy proweniencyjne.
Oprawa: deski lipowe obłożone tłoczonym malinowym aksamitem, aksamit nie stanowi całości, jest zszywany. Na wierzchu tkaniny widoczne ślady po metalowych zdobieniach i sprzączkach, które się nie zachowały. Na tylnej okładzinie w czterech rogach znajdowały się metalowe podkładki, aby aksamit nie opierał się o pulpit do czytania, dziś również ich nie ma, pozostały tylko ślady. Okładzina poddawana była częściowej konserwacji – zachowała się duża część aksamitu, usunięto fragment wewnętrznego wzmocnienia z płótna, a także części papieru, którym okładziny były podklejane. Pozostałości materiału z restauracji przechowywane są w 3 dodatkowych teczkach w kartonie z rękopisem. Interesujący jest przycięty fragment k. 1r (pierwotnie niezszyty z kodeksem), ponieważ widać na nim pojedyncze litery pierwszego zapisu cyrylickiego (zob. nr 1 w Zapiskach wskazujących na proweniencję). Fragmentarycznie zachowała się jedna z niezapisanych kart, dzięki czemu można zobaczyć jej filigran – okrąg ze skrzyżowanymi kluczami w środku.
Proweniencja: kodeks pisany był od listopada 1613 r. do 24 maja 1614 r. przez Sidora Iwanowicza z Janowa ( їановѣ/u Janově) w cerkwi Objawienia Pańskiego („Св. Богоявление“; k. 289v). W 1614 r. mieszczanie satanowscy: Andrzej Mołczan i Piotr z żonami Hanną i Awdotią podarowali go do świątyni pw. męczennika Jerzego w Satanowie (в мѣстѣ Сатановѣ/v městě Satanově, k. 18а). Manuskrypt należy do najstarszej części zbiorów Biblioteki Kórnickiej. Kupił go ktoś z właścicieli Kórnika (nie wiadomo dokładnie, kto, ani kiedy) Stara sygnatura: V.139, w inwentarzu z 1930 roku kodeks jest już wpisany pod numerem BK 896. Obie sygnatury ołówkiem widnieją na k. 2r. Pieczęć Biblioteki Kórnickiej znajduje się na k. 1v (pod pieczęcią odręcznie: BK 896), 2r, 289v. Na k. 276r nad numerem strony w prawym górnym rogu czarnym atramentem zapisany skrót BRK. Dzisiaj rękopis jest częścią zbiorów Biblioteki Kórnickiej PAN.
Papier: niegładzony, niejednolity – jest kilka jego rodzajów, co pokazują również znaki wodne (zob. Filigrany). Różni się gęstością i elastycznością. Na większości kart widać pionowe linie sita do czerpania papieru. Z wewnętrznej strony każdej okładziny doklejone sztywne karty. Brak oryginalnej foliacji. Karty numerowane później, najprawdopodobniej w XX wieku, ołówkiem – od k. 1 do k. 290. W latach 90-ch XX w. przeprowadzono konserwację w Toruniu. Każda karta została wzmocniona z trzech brzegów (z tego powodu nie widać numeracji dwóch pierwszych składek). Do kodeksu doszyto jedną kartę, pierwotnie pozostającą luzem, o numerze 1; oryginalnie była złożona na pół, na połowie strony jest zapis (zob. punkty 1, 2 i 6a Zapisków wskazujących na proweniencję).
Filigrany: rękopis zawiera więcej niż 5 filigranów. Znajdują się zwykle pośrodku karty, więc z powodu gęstości pisma lub rodzaju użytego papieru, trudno je odwzorować i dokładnie zidentyfikować. W większości wypadków są to herby, co może wskazywać na polskie pochodzenie papieru. Filigran 1, k. 1, jako jedyny nie powtarza się później w kodeksie. Najpewniej dlatego, że karta została doszyta do niego później. Z powodu czynności restauratorskich nie można go dokładnie sfotografować, przedstawia sobą bogato zdobiony owalny herb z krzyżem w środku. Filigran 2, okrąg ze skrzyżowanymi kluczami, oczka kluczy przypominają trójlistną koniczynę – najczęściej jest reprezentowany w kodeksie. Ten wodny znak w całości widać na luźnej karcie przechowywanej obecnie w teczkach z materiałami pozostałymi po restauracji. Filigran 3, dzik, być może w dwóch wariantach, ale typ papieru uniemożliwia dokładną identyfikację. Wśród pozostałych filigranów można jeszcze wyróżnić trzy różne rodzaje (4, 5, 6), z całą pewnością herby, lecz na tym etapie nie jest możliwa ich dokładna identyfikacja. Częściowo widać tam takie symbole jak księżyc z krzyżem, księżyc z gwiazdą i krzyż z półksiężycem u podstawy.
Składki: kodeks jest mocno zszyty, do początku trzeciej składki brak numeracji składek, co utrudnia określenie liczby kart w pierwszych dwóch składkach, a więc także liczbę składek w całym rękopisie. Widać literowe cyrylickie kustosze 23 składek, w kolejności: г҃, д҃, е҃, ѕ҃, ꙁ҃, и҃, ѳ҃, і҃, аі, ві, гі, ді, еі, ѕі, ꙁі, иі, ѳі, к҃, ка, кв, кг, дѕ (błąd, poprawione na кд, tj. 24); na k. 276v zaznaczono także koniec arkusza кⷣ, ке (ostatnia karta ostatniej składki nie ma numeracji). Kustosze znajdują się na dolnym marginesie kart, wskazują początek i koniec składki. Składki liczą 10 lub 12 kart, niektóre zawierają nieparzystą liczbę kart: 9 lub 11: III (34r–45v); IV (46r–55v); V (56r–67v); VI (68r–79v); VII (80r–91v); VIII (92r–101v); IX (102r–111v); X (112r–123v); XI (124r–133v); XII (134r–144v); XIII (145r–154v); XIV (155r–166v); XV (167r–178v); XVI (179r–190v); XVII (191r–202v); XVIII (203r–214v); XIX (215r–223v); XX (224r–235v); XXI (236r–245v); XХII (246r–254v); XХIII (255r–264v); XХIV (265r–276v); XХV (277r–).
Keywords: Biblia.NT -- przekłady cerkiewnosłowiańskie -- 17 w